Ảnh cũ và giấy tờ gia đình thường là những tư liệu không thể thay thế: mất đi là mất luôn cả hình ảnh, nét chữ và dấu vết của một thời. Tin vui là phần lớn việc bảo quản hằng ngày không đòi hỏi thiết bị đắt tiền, mà chủ yếu cần sự cẩn thận và thói quen đúng ngay từ đầu. Bài viết này hướng dẫn những việc cơ bản mỗi gia đình đều làm được, đồng thời chỉ rõ những trường hợp nên dừng lại và tìm người có chuyên môn.
Vì sao tư liệu giấy và ảnh dễ hư hỏng
Giấy và ảnh rất nhạy cảm với môi trường xung quanh. Độ ẩm cao khiến giấy mềm, mốc và dính vào nhau; nắng gắt và ánh sáng mạnh làm ảnh phai màu, giấy ngả vàng và giòn đi. Bụi bẩn, côn trùng và nước ngập là những nguy cơ thường gặp khác.
Cách cầm nắm hằng ngày cũng ảnh hưởng lớn: mồ hôi và chất dầu trên tay để lại vết ố trên ảnh; giấy gấp nhiều lần sẽ nứt ở nếp gấp; ảnh để chồng không có lớp ngăn cách dễ trầy xước và dính vào nhau khi trời nồm ẩm.
Phần lớn hư hỏng xảy ra từ từ và hoàn toàn có thể làm chậm lại bằng cách cất giữ đúng.
Những việc nên làm
Chọn chỗ cất khô ráo, thoáng và ổn định
Nên để ảnh và giấy tờ ở nơi khô, thoáng, tránh ánh nắng chiếu trực tiếp và tránh xa nguồn nước, bếp và nhà tắm. Tủ hoặc kệ ở tầng cao trong phòng ở thường tốt hơn gác xép quá nóng hoặc góc nhà hay bị ẩm. Nếu nơi ở thường xuyên nồm ẩm, thỉnh thoảng nên mở tủ kiểm tra, để không khí lưu thông và phát hiện sớm dấu hiệu mốc.
Hộp đựng nên kê cao hơn mặt sàn, không ép sát tường ngoài hay thấm mưa, và tránh nơi nóng hoặc nhiệt độ thay đổi liên tục như nhà kho tôn, cốp xe.
Cầm nắm nhẹ nhàng và đúng cách
Trước khi cầm ảnh hoặc giấy tờ cũ, nên rửa tay sạch và lau khô, hoặc cẩn thận hơn thì dùng găng tay vải mềm dành cho ảnh. Với ảnh, nên cầm ở mép hoặc đỡ phía dưới, hạn chế chạm vào bề mặt có hình. Với giấy mỏng hoặc đã giòn, nên lót một tờ bìa phẳng phía dưới khi di chuyển, tránh cầm một góc khiến giấy rách.
Khi xem, nên đặt tư liệu trên mặt bàn phẳng, sạch và khô. Xem xong cất lại ngay vào hộp hoặc bìa đựng, không để qua đêm trên bàn, nơi dễ bị đổ nước hoặc bị chạm vào.
Dùng hộp, bìa và bao đựng phù hợp
Mỗi tập giấy tờ nên có bìa hoặc túi đựng riêng, ghi nhãn bên ngoài để không phải mở ra xem nhiều lần. Ảnh nên được tách từng tấm bằng giấy sạch mềm hoặc bao đựng trong suốt loại dành cho lưu trữ, tránh để các bề mặt ảnh áp trực tiếp vào nhau.
Không nên dùng bìa nhựa rẻ tiền không rõ chất lượng, vì lâu ngày nhựa có thể dính vào ảnh hoặc làm ảnh biến màu. Nếu chưa có vật liệu lưu trữ chuyên dụng, hộp giấy sạch, khô và giấy lót trắng sạch là lựa chọn tạm chấp nhận được.
Những việc cần tránh
- Không dùng băng dính, keo dán hoặc ghim bấm để sửa giấy rách; các vật liệu này lâu ngày sẽ ố vàng, ăn mòn giấy và rất khó gỡ bỏ mà không làm hỏng thêm.
- Không ép nhựa (ép plastic) ảnh cũ và giấy tờ quan trọng. Lớp ép có thể làm tư liệu hỏng không phục hồi được khi cần tách ra, và nhiều nơi sao chụp cũng từ chối xử lý giấy đã ép.
- Không phơi nắng tư liệu bị ẩm hoặc bị mốc với ý định “khử trùng”. Nắng gắt làm giấy giòn và ảnh phai nhanh hơn; tư liệu ướt cần được xử lý theo cách khác, nêu ở phần dưới.
- Không viết trực tiếp lên mặt sau của ảnh bằng bút bi ấn mạnh; vết hằn có thể in sang mặt trước. Muốn ghi thông tin, hãy ghi nhẹ bằng bút chì mềm hoặc ghi vào tờ chú thích để kèm.
- Không lăn, cuộn tròn giấy tờ khổ lớn trong thời gian dài, và không để vật nặng đè lên hộp đựng ảnh.
- Không xịt nước hoa, dầu thơm hoặc hóa chất chống côn trùng trực tiếp lên tư liệu.
Nhận biết trường hợp cần người có chuyên môn
Có những tình trạng vượt quá khả năng xử lý tại nhà, và cố gắng tự làm có thể khiến tư liệu hỏng nặng hơn. Gia đình nên tìm đến người làm công tác bảo quản, phục chế tư liệu hoặc thư viện, bảo tàng địa phương khi gặp các trường hợp sau:
- Giấy bị mốc lan rộng, có mùi ẩm mốc nặng hoặc các tờ dính chặt thành khối.
- Tư liệu bị ướt do ngập nước, lụt hoặc rò rỉ kéo dài.
- Giấy giòn đến mức chạm nhẹ là vỡ vụn, hoặc ảnh bị nứt, bong lớp hình ảnh.
- Tư liệu có chữ viết đã mờ, cần đọc lại nội dung bằng thiết bị hoặc phương pháp chuyên biệt.
- Tài liệu có giá trị đặc biệt với gia đình, chẳng hạn bản viết tay duy nhất, mà gia đình muốn phục chế hoặc làm bản sao chất lượng cao.
Khi đưa tư liệu đi xử lý, nên chụp lại tình trạng ban đầu, ghi rõ mình muốn làm gì và hỏi trước về cách làm, thời gian và chi phí. Với tư liệu quý, chỉ nên giao cho nơi có uy tín, có biên nhận rõ ràng. Ví dụ, một gia đình không tự tách tập thư cũ bị mốc dính sau mùa nồm, mà gói nguyên trạng và mang đến hỏi thư viện tỉnh trước khi xử lý (tên và tình huống trong ví dụ này là minh họa).
Nếu tư liệu vừa bị ướt hoặc phát hiện bị mốc nhẹ
Khi giấy tờ vừa bị ướt, cần tách chúng khỏi nguồn nước, đặt ở nơi thoáng mát có gió nhẹ và xử lý càng sớm càng tốt, vì để lâu sẽ sinh mốc. Không dùng máy sấy nóng, không phơi nắng gắt và không cố tách các tờ đang dính chặt khi còn ướt, vì giấy ướt rất dễ rách. Nếu số lượng nhiều hoặc tư liệu quan trọng, nên hỏi ý kiến chuyên môn thay vì tự xử lý toàn bộ.
Với vết mốc rất nhẹ trên bìa ngoài, có thể đeo khẩu trang và găng tay, mang tư liệu ra nơi thoáng ngoài phòng ở để tránh phát tán bào tử mốc trong nhà, và tạm cách ly món đồ đó trong một hộp riêng. Nếu mốc lan vào phần nội dung hoặc tái đi tái lại, hãy dừng lại và tìm tư vấn chuyên môn.
Việc có thể làm ngay
- Chọn một buổi trong tuần này để kiểm tra toàn bộ ảnh và giấy tờ đang cất, ghi nhanh món nào có dấu hiệu ẩm, mốc hoặc rách.
- Chuyển tư liệu ra khỏi gác xép, nhà kho và các vị trí sát sàn hoặc sát tường hay thấm nước, đưa về nơi khô thoáng trong phòng ở.
- Bỏ ghim bấm, dây thun và băng dính cũ đang chạm trực tiếp vào tư liệu; tách các ảnh đang dính chồng bằng một lớp giấy sạch mềm.
- Chuẩn bị một hộp đựng riêng và một tờ danh mục đơn giản ghi rõ trong hộp có gì, để lần sau không phải lục tìm nhiều lần.
- Chụp lại bằng điện thoại những tư liệu quan trọng nhất ở tình trạng hiện tại, làm bản dự phòng đầu tiên trong lúc chờ số hóa bài bản hơn.
