Nhiều gia đình còn giữ những tư liệu viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm như gia phả cũ, giấy tờ, văn bản giấy dó hoặc chữ khắc trên đồ vật. Khi người trong nhà không đọc được, cách làm đúng nhất là chuẩn bị tư liệu thật cẩn thận rồi nhờ người có chuyên môn đọc giúp, thay vì tự đoán nội dung theo cảm tính. Bài này hướng dẫn các bước chuẩn bị trước khi gửi tư liệu đi đối chiếu, để việc đọc được thuận lợi và kết quả nhận về đáng tin cậy.
Vì sao không nên tự đoán chữ và niên đại
Chữ Hán và chữ Nôm đều đòi hỏi kiến thức chuyên môn: một chữ có thể có nhiều cách đọc, và nghĩa của nó phụ thuộc vào văn cảnh, thể loại văn bản và thời điểm viết. Người không được đào tạo bài bản rất dễ đọc sai một chữ then chốt, từ đó suy ra sai cả nội dung, tên người hoặc niên đại.
Cái giá của việc đoán sai không nhỏ. Một niên đại bị đoán nhầm có thể làm lệch cả dòng thời gian của gia phả; một tên riêng đọc sai có thể khiến các thế hệ sau nối sai quan hệ. Vì vậy, nguyên tắc cần giữ là: phần nào chưa đọc được thì ghi rõ là chưa đọc được, để trống và chờ đối chiếu, không điền bằng suy đoán rồi để lâu thành “thông tin chính thức” của gia đình.
Bài viết này cũng theo nguyên tắc đó: chỉ hướng dẫn cách chuẩn bị, không phiên dịch hay diễn giải câu chữ cụ thể nào.
Bước 1: Ghi lại xuất xứ trước khi chụp
Trước khi cầm máy ảnh, hãy dành ít phút ghi lại những thông tin mà chỉ gia đình mới biết. Đây là phần chuyên gia không thể tự suy ra, và nó giúp họ định hướng rất nhiều khi đọc:
- Tư liệu này là gì theo cách gọi của gia đình, đang do ai giữ, giữ ở đâu.
- Gia đình có được tư liệu này từ khi nào, do ai trao lại, nếu biết.
- Tư liệu đi kèm những giấy tờ hoặc vật gì khác không.
- Phần nào đã rách, mờ, mất góc hoặc từng được sửa chữa, dán lại.
- Gia đình muốn nhờ đọc điều gì trước: toàn văn, hay trước hết là các thông tin cơ bản như loại văn bản, niên đại ghi trong văn bản, tên người được nhắc đến.
Phần ghi chép này nên lưu cùng hồ sơ tư liệu, đánh dấu rõ đâu là điều gia đình biết chắc, đâu là điều nghe kể lại.
Bước 2: Chụp hoặc quét sao cho người đọc nhìn rõ chữ
Bản chụp tốt quyết định phần lớn khả năng đọc được của chuyên gia. Khi chụp, nên bảo đảm các điểm sau:
- Chụp toàn bộ từng trang hoặc toàn bộ bề mặt có chữ trước để người đọc nắm bố cục, sau đó mới chụp cận cảnh từng phần.
- Đặt tư liệu trên mặt phẳng, chụp thẳng từ trên xuống, tránh chụp nghiêng làm méo chữ.
- Dùng ánh sáng đều, dịu, chiếu từ bên cạnh nhẹ để tránh bóng và tránh lóa. Không dùng đèn flash chiếu thẳng vào bề mặt, nhất là với giấy bóng hoặc đồ vật có lớp phủ.
- Chụp đủ nét: phóng to kiểm tra trên điện thoại hoặc máy tính xem chữ có rõ nét bút không; nếu mờ thì chụp lại ngay khi còn đang bố trí.
- Đánh số thứ tự ảnh theo đúng trình tự tư liệu, kể cả trang trắng hoặc trang hỏng, và ghi chú trang nào bị mất hoặc rách.
- Không viết hay đặt vật lạ lên bề mặt tư liệu khi chụp; cần chỉ vị trí thì mô tả bằng lời trong ghi chú riêng, chẳng hạn “dòng thứ ba từ phải sang, gần góc dưới”.
Với tư liệu quá giòn, rách hoặc là vật thể không thể mở phẳng, không nên cố trải ra để chụp đẹp. Hãy chụp ở trạng thái an toàn nhất có thể và ghi rõ hạn chế này khi gửi đi để chuyên gia góp ý thêm nếu cần chụp lại.
Bước 3: Lập hồ sơ gửi đi
Khi gửi cho người đọc giúp, nên gửi kèm một hồ sơ gọn gàng gồm: các tệp ảnh theo thứ tự đã đánh số; bản ghi xuất xứ ở bước 1; danh mục các câu hỏi gia đình muốn hỏi; và thông tin liên lạc của một người đầu mối. Hãy giữ bản gốc ảnh chưa chỉnh sửa — không cắt xén, không tăng nét bằng ứng dụng — vì chỉnh sửa có thể làm mất chi tiết nét chữ.
Cũng nên hỏi trước cách thức làm việc: người đọc sẽ trả kết quả dưới dạng nào, trong bao lâu, chi phí nếu có, và họ có đồng ý cho gia đình lưu lại bản đọc để dùng lâu dài hay không. Với tư liệu riêng tư, chỉ nên gửi bản chụp cho nơi đáng tin cậy và thỏa thuận rõ việc không chia sẻ tiếp cho bên thứ ba.
Ví dụ, nhờ chuẩn bị tập ảnh chụp thẳng, đủ sáng, đánh số theo thứ tự, kèm ghi chú xuất xứ và ba câu hỏi cụ thể, một gia đình chỉ phải chụp bổ sung hai trang bị lóa thay vì làm lại toàn bộ (tên và tình huống trong ví dụ này là minh họa).
Bước 4: Nhận kết quả và ghi lại cách đối chiếu
Khi nhận được kết quả đọc, gia đình nên lưu kèm các thông tin: ai là người đọc, đọc vào thời gian nào, phần nào đọc chắc chắn, phần nào mới là dự đoán hoặc còn để trống vì chữ mờ, rách. Nếu có từ hai người đọc cho kết quả khác nhau, đừng vội chọn một bản làm chuẩn; hãy ghi lại cả hai ý kiến cùng điểm khác biệt và chờ đối chiếu thêm.
Bản đọc là tài sản lâu dài của gia đình, vì vậy nên lưu cùng tư liệu gốc trong kho tư liệu số, đặt tên tệp rõ ràng và sao lưu ít nhất một bản ở nơi khác.
Việc có thể làm ngay
- Liệt kê các tư liệu Hán Nôm gia đình đang giữ, mỗi tư liệu ghi vài dòng xuất xứ theo bước 1.
- Chọn một tư liệu còn nguyên vẹn nhất để chụp thử theo hướng dẫn ở bước 2 và kiểm tra độ rõ khi phóng to.
- Đánh dấu trong sổ gia phả những chỗ đang ghi theo suy đoán về chữ hoặc niên đại, chuyển thành trạng thái “chưa xác minh”.
- Tìm trước một đầu mối có chuyên môn đáng tin cậy, chẳng hạn thư viện, bảo tàng hoặc người nghiên cứu Hán Nôm ở địa phương, và hỏi cách thức gửi tư liệu.
