Lần đầu mở một cuốn gia phả, nhiều người dễ thấy rối: tên người xen lẫn chữ Hán, đời thứ được đánh số khác nhau, cùng một người đôi khi lại có hai, ba cách gọi. Thực ra, gia phả nào cũng có một logic sắp xếp riêng, và khi nắm được logic ấy, việc đọc sẽ trở nên dễ dàng hơn nhiều. Bài viết này hướng dẫn người mới bắt đầu cách tiếp cận một bản gia phả, hiểu các khái niệm cơ bản như đời, chi, nhánh và những thuật ngữ thường gặp khi đọc.
Trước khi đọc: dành vài phút xem cấu trúc chung của cuốn phả
Đừng vội tìm ngay tên của gia đình mình. Hãy xem lướt toàn bộ cuốn phả trước: mục lục (nếu có), phần đầu thường ghi lời tựa hoặc phả ký nêu hoàn cảnh biên soạn, người biên soạn và thời điểm biên soạn. Những thông tin này rất quan trọng, vì chúng cho biết bản phả được lập khi nào, dựa trên những nguồn nào và có thể còn thiếu những phần nào.
Tiếp theo, hãy để ý cách đánh số và ký hiệu của cuốn phả: đời được ghi bằng số thường hay số La Mã, mỗi người có mã số riêng hay không, quan hệ cha con được nối bằng đường kẻ hay bằng cách sắp xếp trang. Mỗi nhà biên soạn một khác; dành vài phút làm quen với quy ước của chính cuốn phả đó sẽ giúp tránh nhầm lẫn về sau.
Ba khái niệm nền tảng: đời, chi, nhánh
Đời: vị trí của mỗi người theo thế hệ
“Đời” (còn gọi là thế hệ) cho biết một người thuộc lớp thứ mấy tính từ người được chọn làm điểm gốc của bản phả. Người ở điểm gốc thường được tính là đời thứ nhất, con của người ấy là đời thứ hai, cháu là đời thứ ba, và cứ thế tiếp nối. Hai người cùng một đời là ngang hàng nhau về thế hệ, dù tuổi tác thực tế có thể chênh lệch khá nhiều, nhất là trong những gia đình đông con, sinh nở kéo dài.
Khi đọc, cần xác định rõ cuốn phả đang tính đời từ ai. Có bản phả tính từ một vị tổ xa, có bản phả chỉ tính từ đời của một gia đình cụ thể khi tách ra ở riêng. Nếu không rõ điểm gốc, con số “đời thứ năm” hay “đời thứ bảy” sẽ không có nhiều ý nghĩa khi so sánh giữa các bản phả khác nhau.
Chi: phần của dòng họ tách ra từ một người con
Từ một đời nào đó, các con trai (theo cách lập phả truyền thống) mỗi người lập thành một “chi”. Chi thường được đặt theo thứ bậc: chi trưởng, chi thứ hai, chi thứ ba… hoặc gọi theo tên người đứng đầu chi. Các chi vẫn cùng chung một gốc, cùng thờ chung ở cấp cao hơn, nhưng sinh hoạt và ghi chép chi tiết thì tách riêng dần theo từng chi.
Nhánh: phần nhỏ hơn bên trong một chi
Trong một chi, qua các đời sau, gia đình lại tiếp tục phân ra thành các “nhánh” (một số nơi gọi là ngành, phái hoặc tiểu chi — cách gọi không thống nhất). Nhánh thường gắn với một gia đình cụ thể, một nơi ở cụ thể. Khi tìm thông tin một người, xác định đúng thứ tự “đời — chi — nhánh” là cách nhanh nhất để không nhầm người này với người khác trùng tên ở chi bên cạnh.
Các thuật ngữ thường gặp khi đọc gia phả
Bảng dưới đây giải thích những từ hay xuất hiện nhất. Cần lưu ý: đây là cách hiểu phổ biến; từng bản phả có thể dùng từ có lệch đi ít nhiều, nên khi gặp từ lạ, hãy đối chiếu với phần chú thích của chính bản phả đó trước.
| Thuật ngữ | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|
| Thủy tổ / vị tổ đầu | Người được chọn làm điểm gốc để tính đời trong bản phả |
| Trưởng nam / trưởng chi | Con trai đầu của một đời hoặc người đứng đầu một chi, thường gắn với trách nhiệm thờ tự |
| Đích tôn | Cháu đích tôn, thường là con trưởng của con trưởng |
| Húy (tên húy) | Tên chính thức, tên thật của một người, phân biệt với tên thường gọi |
| Tự / hiệu | Tên chữ hoặc biệt hiệu người xưa tự đặt hoặc được đặt thêm, hay gặp ở người có học |
| Thụy | Tên đặt sau khi một người qua đời, thường gặp ở người có chức tước hoặc được tôn kính |
| Sinh / mất | Ngày sinh và ngày mất; cần chú ý ghi theo âm lịch hay dương lịch |
| Kỵ nhật / ngày giỗ | Ngày mất tính theo âm lịch, là ngày gia đình tổ chức giỗ hằng năm |
| Mộ / lăng mộ | Nơi an táng; một số bản phả ghi kèm vị trí phần mộ |
| Phối ngẫu | Vợ hoặc chồng của một người trong phả |
| Kế thất / thứ thất | Cách gọi vợ sau hoặc vợ lẽ trong xã hội xưa, hay gặp ở các bản phả cũ |
| Tự tử (trong phả cũ) | Người nối dõi, con thừa tự — không mang nghĩa thông thường ngày nay |
| Vô tự | Không có con nối dõi theo ghi chép của bản phả |
| Xuất hệ / nhập hệ | Rời khỏi hoặc được ghi vào một hệ phả khác, thường liên quan đến việc làm con nuôi, ở rể |
Những điểm dễ nhầm khi mới đọc
Một người có thể có nhiều tên
Người xưa thường có tên húy, tên tự, tên hiệu, chưa kể tên thường gọi ở nhà. Hai bản phả ghi hai tên khác nhau chưa chắc đã là hai người khác nhau. Khi nghi ngờ, hãy đối chiếu thêm các yếu tố khác: đời thứ, tên cha mẹ, tên vợ chồng, năm sinh năm mất và nơi ở. Chỉ khi nhiều yếu tố cùng khớp mới nên kết luận đó là cùng một người.
Một ví dụ đơn giản: trong một bản phả, một cụ được ghi tên chính là “Văn An”, nhưng con cháu trong nhà vẫn gọi theo thói quen là “cụ Cả An” theo thứ bậc trong gia đình. Người mới đọc nếu chỉ tìm theo tên gọi quen thuộc sẽ dễ tưởng thiếu mất một người trong phả (tên và tình huống trong ví dụ này là minh họa).
Ngày tháng có thể là âm lịch
Phần lớn các bản phả cũ ghi ngày sinh, ngày mất theo âm lịch, nhưng không phải bản nào cũng ghi chú rõ. Khi chép lại hoặc nhập vào máy tính, cần ghi nguyên như bản gốc và chú thích thêm “theo bản phả, chưa rõ âm lịch hay dương lịch” nếu bản gốc không nói rõ. Tự ý quy đổi sang dương lịch mà không ghi chú sẽ làm mất dấu vết để đời sau kiểm tra lại.
Cách gọi đời, chi có thể khác nhau giữa các bản phả
Có bản phả gộp chung cả họ lớn để tính đời, có bản phả tách từng chi ra tính riêng; có nơi gọi “ngành”, nơi khác gọi “nhánh”. Vì vậy, khi đối chiếu hai bản phả của hai chi khác nhau, không nên so sánh máy móc con số đời mà phải tìm điểm nối chung: người nào là con của ai, ở đời nào tính từ điểm gốc chung.
Chữ viết và cách chép qua các lần sao
Phả cũ có thể viết bằng chữ Hán, chữ Nôm, hoặc chữ quốc ngữ với chính tả xưa. Qua mỗi lần sao chép, một vài chữ có thể bị chép sai, đọc sai, đặc biệt là tên riêng. Gặp một tên đọc thấy lạ, người đọc nên giữ nguyên như bản gốc và ghi thêm dấu hỏi bên cạnh, thay vì tự sửa theo suy đoán.
Một trình tự đọc gợi ý cho người mới
- Đọc lời tựa, phả ký để biết bản phả do ai soạn, soạn khi nào, dựa trên nguồn nào.
- Xác định điểm gốc tính đời và quy ước đánh số, ký hiệu của cuốn phả.
- Tìm vị trí của gia đình mình theo trình tự đời — chi — nhánh.
- Đọc kỹ thông tin từng người: tên gọi, các tên khác (nếu có), vợ chồng, con cái, ngày sinh, ngày mất, nơi an táng.
- Ghi chép lại vào một bản riêng, kèm chú thích nguồn là trang nào, dòng nào của bản phả gốc.
- Đánh dấu riêng những chỗ chưa rõ, mâu thuẫn hoặc khó đọc để hỏi lại người giữ phả hoặc đối chiếu thêm nguồn khác.
Việc có thể làm ngay
- Mở bản gia phả mà gia đình đang giữ, đọc phần lời tựa trước tiên và ghi lại ba thông tin: ai soạn, soạn năm nào, tính đời từ ai.
- Tự xác định vị trí của mình theo đúng trình tự đời — chi — nhánh và viết ra giấy.
- Lập một danh sách ngắn những thuật ngữ hoặc ký hiệu trong bản phả mà mình chưa hiểu, để hỏi người cao tuổi hoặc người giữ phả trong dịp gần nhất.
- Khi chép lại bất kỳ thông tin nào, luôn ghi kèm số trang của bản gốc bên cạnh.
