Ký ức của ông bà, cha mẹ là phần tư liệu sống quý nhất, nhưng cũng dễ mất nhất nếu không ai kịp hỏi và ghi lại. Một buổi trò chuyện được chuẩn bị chu đáo sẽ giúp con cháu lưu giữ câu chuyện, tên người, địa danh và nếp sinh hoạt của thế hệ trước một cách rõ ràng, trung thực. Bài viết này hướng dẫn cách chuẩn bị, cách hỏi, ghi chép và xác nhận lại lời kể.
Vì sao nên trò chuyện và ghi lại sớm?
Người cao tuổi thường nhớ rất rõ chuyện thời trẻ, chuyện làng xóm, nghề nghiệp, đường đi lối lại ngày xưa và những người đã khuất. Tuy nhiên, trí nhớ sẽ giảm dần theo tuổi tác, và nhiều chi tiết nếu không được hỏi đúng lúc sẽ không còn ai biết để kể lại. Ghi lại sớm còn giúp các thành viên trong gia đình đối chiếu với nhau, bổ sung cho nhau, tránh tình trạng mỗi người nhớ một khác mà không còn người để hỏi lại.
Việc ghi chép cũng thể hiện lòng biết ơn đối với thế hệ đi trước. Khi ông bà thấy con cháu lắng nghe nghiêm túc, ghi chép cẩn thận, các cụ thường sẵn lòng kể nhiều hơn và kể kỹ hơn. Vì vậy, đừng xem đây là một cuộc “phỏng vấn”, hãy xem đó là một buổi trò chuyện thân tình có chuẩn bị.
Chuẩn bị trước buổi trò chuyện
Chọn thời gian và không gian phù hợp
Nên chọn lúc người kể đang khỏe, tinh thần thoải mái, tránh lúc mệt, lúc nhà có việc bận rộn hoặc ngay sau bữa ăn. Mỗi buổi trò chuyện chỉ nên kéo dài khoảng 45 đến 60 phút; nếu câu chuyện còn dài, hãy hẹn buổi tiếp theo thay vì cố hỏi cho hết trong một lần. Không gian nên yên tĩnh, ít người qua lại, để người kể tập trung và bản ghi âm (nếu có) được rõ tiếng.
Chuẩn bị câu hỏi theo chủ đề
Thay vì hỏi dồn dập theo năm tháng, nên chuẩn bị câu hỏi mở theo từng chủ đề, để người kể có thể nói theo dòng ký ức tự nhiên:
- Tuổi thơ: nhà ở đâu, học ở đâu, chơi với ai, ngày thường làm những việc gì.
- Gia đình: ông bà nội, ngoại là ai, tính cách ra sao, trong nhà ai là người giữ nề nếp.
- Nghề nghiệp và sinh hoạt: gia đình làm nghề gì, mùa vụ ra sao, chợ búa, đường sá ngày ấy thế nào.
- Những biến cố lớn: thiên tai, chiến tranh, di chuyển chỗ ở, những lần gia đình khó khăn và cách vượt qua.
- Phong tục: cưới hỏi, giỗ chạp, lễ tết trong nhà được tổ chức thế nào, có món ăn hay câu chuyện nào gắn liền không.
Câu hỏi mở là câu hỏi không thể trả lời bằng một tiếng “có” hay “không”, ví dụ: “Ngày xưa, một ngày làm việc của ông bắt đầu từ mấy giờ, gồm những việc gì?” sẽ gợi được nhiều chi tiết hơn câu hỏi “Ngày xưa ông có vất vả không?”.
Chuẩn bị dụng cụ ghi chép
Cần chuẩn bị tối thiểu một cuốn sổ và bút để ghi nhanh tên người, địa danh và mốc thời gian. Nếu muốn ghi âm, nên chuẩn bị điện thoại hoặc máy ghi âm đã sạc đầy pin, còn đủ bộ nhớ, và thử ghi một đoạn ngắn trước để kiểm tra âm lượng. Ngoài ra, có thể mang theo vài tấm ảnh cũ, một vật dụng quen thuộc hoặc bản đồ khu vực xưa để gợi nhớ, vì người cao tuổi thường nhớ ra nhiều chuyện khi nhìn thấy hình ảnh cụ thể.
Xin phép ghi âm và tôn trọng người kể
Trước khi bấm nút ghi âm, cần nói rõ mục đích: ghi lại để con cháu trong nhà nghe và lưu giữ, không đăng lên mạng, không gửi cho người ngoài nếu chưa được đồng ý. Chỉ ghi âm khi người kể đồng ý; nếu các cụ không thoải mái, hãy tôn trọng và chỉ ghi chép bằng tay. Trong lúc trò chuyện, nếu gặp chuyện riêng tư, chuyện buồn hoặc chuyện liên quan đến người còn sống mà người kể tỏ ý không muốn nhắc, người hỏi nên dừng lại, không gặng hỏi.
Cũng cần thống nhất trước phạm vi sử dụng: phần nào được chia sẻ rộng, phần nào chỉ lưu hạn chế, phần nào không công bố; và ghi rõ thỏa thuận này vào đầu phiếu ghi chép.
Trong buổi trò chuyện: lắng nghe là chính
Người hỏi nên nói ít, nghe nhiều. Hãy để người kể nói hết ý rồi mới hỏi tiếp; tránh ngắt lời để sửa chi tiết, và tuyệt đối tránh tranh luận kiểu “không phải thế, phải thế này mới đúng”. Nếu có chi tiết chưa rõ, hãy hỏi lại nhẹ nhàng: “Chỗ này cháu chưa rõ, cụ kể lại giúp cháu được không?”.
Khi nghe nhắc đến tên người hoặc địa danh lạ, nên hỏi ngay cách gọi đầy đủ và quan hệ với gia đình: người đó là ai, thuộc đời nào, ở thôn xóm nào. Với mốc thời gian, nếu người kể chỉ nhớ tương đối như “hồi còn bao cấp” hay “năm lụt to”, hãy ghi nguyên cách nói đó và ghi chú đây là mốc ước lượng, không tự quy đổi ra năm cụ thể.
Ví dụ: khi bà kể “ngày xưa nhà mình đi chợ bằng đò, qua sông từ tờ mờ sáng” (tên và tình huống trong ví dụ này là minh họa), người ghi nên hỏi thêm tên bến đò, tên chợ, đi bán hay đi mua thứ gì, chứ không chỉ ghi một câu chung chung là “đi chợ bằng đò”.
Sau buổi trò chuyện: chép lại và xác nhận
Chép lại nội dung sớm nhất có thể
Ngay trong ngày hoặc chậm nhất là hôm sau, nên nghe lại bản ghi âm và chép thành văn bản, vì để lâu sẽ quên mất ngữ cảnh. Bản chép cần ghi rõ: ai kể, ai ghi, ngày trò chuyện, địa điểm, và đánh dấu những đoạn chưa nghe rõ bằng ký hiệu [chưa rõ] thay vì đoán bừa. Tên người, địa danh nên được ghi đúng như người kể phát âm, kèm ghi chú nếu có cách viết khác.
Xác nhận lại lời kể
Sau khi chép xong, nên đọc lại hoặc kể lại tóm tắt cho người kể nghe để kiểm tra: có chi tiết nào chép sai, có tên nào viết chưa đúng, có đoạn nào người kể muốn bổ sung hoặc muốn bỏ đi không. Bước xác nhận này rất quan trọng, bởi một cái tên viết sai có thể khiến đời sau tìm sai người, sai chi. Nếu không thể gặp trực tiếp, có thể nhờ một thành viên khác trong gia đình chuyển lời xác nhận, và ghi rõ hình thức xác nhận vào phiếu.
Mẫu phiếu ghi chép buổi trò chuyện
Mỗi buổi trò chuyện nên có một phiếu đi kèm, gồm các mục sau:
- Mã buổi ghi: ví dụ PV-001, PV-002 theo thứ tự của gia đình.
- Người kể: họ tên, năm sinh (nếu biết), quan hệ với người ghi.
- Người ghi: họ tên, ngày và địa điểm trò chuyện.
- Hình thức ghi: ghi âm, quay video hay chỉ ghi chép tay; đã được đồng ý chưa.
- Chủ đề chính của buổi trò chuyện.
- Nhân vật và địa danh được nhắc đến: liệt kê kèm quan hệ, nơi ở.
- Mốc thời gian được nhắc đến: ghi nguyên văn cách nói của người kể, đánh dấu mốc nào là ước lượng.
- Nội dung cần xác minh thêm: những điểm chưa rõ, mâu thuẫn hoặc cần hỏi người khác.
- Phạm vi sử dụng: được chia sẻ trong gia đình, lưu hạn chế hay không công bố.
- Trạng thái xác nhận: đã đọc lại cho người kể nghe chưa, ngày xác nhận.
Những điều cần tránh
Thứ nhất, không đưa câu trả lời vào miệng người kể, kiểu “chắc là năm ấy đúng không ạ?”, vì người cao tuổi dễ gật đầu theo ý người hỏi. Thứ hai, không ghi các chi tiết nhạy cảm về người còn sống khi chưa được đồng ý. Thứ ba, không vội kết luận khi hai người kể hai cách khác nhau; hãy ghi cả hai cách kể, ghi rõ ai kể, và để trạng thái “cần xác minh
Việc có thể làm ngay
Tuần này, mỗi gia đình có thể bắt đầu bằng một việc nhỏ: chọn một người cao tuổi trong nhà, hẹn một buổi trò chuyện khoảng 30 phút, chuẩn bị sẵn năm câu hỏi mở về tuổi thơ và chuẩn bị một phiếu ghi chép theo mẫu trên. Chỉ cần làm đều đặn, sau vài tháng gia đình sẽ có một tập ký ức quý giá mà không cuốn sách nào thay thế được.
